Bảng thành phần trên nhãn mỹ phẩm phải liệt kê toàn bộ thành phần của công thức theo danh pháp quốc tế (INCI), xếp theo thứ tự hàm lượng giảm dần; các thành phần dưới mức 1% được xếp tự do sau nhóm trên 1%, chất màu thường được ghi ở cuối kèm mã chỉ số màu, còn hương liệu được gộp bằng một từ chung. Đây là quy ước hoà hợp mà các nước ASEAN, trong đó có Việt Nam, áp dụng cho nhãn mỹ phẩm.
Nhiều bài viết dạy người tiêu dùng đọc bảng thành phần. Bài này đứng ở phía ngược lại: người làm ra sản phẩm phải lập bảng đó từ công thức của mình, từ phiếu kỹ thuật của nhà cung cấp nguyên liệu, và giữ cho nó khớp với hồ sơ công bố. Các ví dụ dưới đây đều là ví dụ giả định.
Lấy tên chuẩn ở đâu, và vì sao không tự dịch
Mỗi nguyên liệu mỹ phẩm bán theo đường chính thống đều kèm phiếu kỹ thuật (thường gọi là TDS) và phiếu an toàn hoá chất (SDS hoặc MSDS), trong đó có tên INCI. Tên INCI là tên quy ước quốc tế cho thành phần mỹ phẩm, dùng chung trên nhãn ở nhiều thị trường, nhờ đó người dị ứng với một chất ở bất kỳ nước nào cũng nhận ra nó. Nguồn tên đáng tin cậy nhất cho xưởng nhỏ chính là phiếu kỹ thuật của từng lô nguyên liệu mua về.
Lỗi phổ biến là tự dịch tên tiếng Việt sang tiếng Anh, hoặc dùng tên thương mại của nhà cung cấp. "Dầu dừa" không phải là tên INCI; "một loại chất làm mềm có tên thương mại riêng" càng không. Nguyên liệu phối trộn sẵn (một chai "nền kem" mua về đã gồm năm sáu chất) cũng không được ghi như một thành phần: bạn phải tách ra đủ các chất bên trong theo đúng tỉ lệ mà nhà cung cấp công bố.
Khi nhà cung cấp không đưa được phiếu kỹ thuật có tên INCI và tỉ lệ thành phần, đó là tín hiệu nên đổi nguồn nguyên liệu, vì bạn sẽ không lập được bảng thành phần đúng, không làm được hồ sơ công bố, và không trả lời được khi có người hỏi về dị ứng.
Bảy bước lập bảng thành phần từ công thức
Quy trình dưới đây dùng được cho một công thức kem dưỡng, sữa rửa mặt hay dầu gội, bất kể quy mô.
- Ghi công thức theo phần trăm khối lượng, tổng đúng 100%. Đừng ghi theo "thìa", "giọt": không quy đổi được thì không xếp được thứ tự.
- Với mỗi nguyên liệu, mở phiếu kỹ thuật, chép tên INCI và tỉ lệ các chất bên trong nếu là nguyên liệu phối trộn.
- Tách nguyên liệu phối trộn thành từng chất, nhân tỉ lệ để ra phần trăm thực của từng chất trong thành phẩm.
- Gộp các chất trùng tên đến từ nhiều nguyên liệu khác nhau (nước là ví dụ hay gặp nhất: có trong nước cất, trong dịch chiết, trong dung dịch chất bảo quản).
- Xếp các chất có hàm lượng từ 1% trở lên theo thứ tự giảm dần. Các chất dưới 1% có thể xếp theo thứ tự bất kỳ sau nhóm này.
- Đặt từ chung cho phần hương liệu, đặt chất màu ở cuối kèm mã chỉ số màu theo tập quán ghi nhãn.
- Đối chiếu bảng vừa lập với bảng thành phần trong hồ sơ công bố, từng dòng một, rồi mới gửi bản thiết kế đi in.
Ví dụ giả định: công thức có 3% "nền nhũ hoá" mà phiếu kỹ thuật cho biết gồm hai chất theo tỉ lệ 60:40. Trong thành phẩm, hai chất này lần lượt chiếm 1,8% và 1,2%, cả hai đều nằm trong nhóm trên 1% và phải đứng đúng chỗ theo hàm lượng của mình, không được dồn chung một dòng.
Hương liệu, tinh dầu và các chất dễ gây dị ứng
Hương liệu được gộp. Theo tập quán quốc tế, hỗn hợp tạo mùi được ghi bằng một từ chung như "Parfum" hoặc "Fragrance". Bạn không phải công khai công thức mùi, nhưng phải biết rõ trong đó có gì để làm hồ sơ an toàn.
Tinh dầu không phải là "không có hương liệu". Một sản phẩm thơm nhờ tinh dầu sả chanh vẫn có chất tạo mùi. Tinh dầu thường được ghi bằng tên INCI riêng của tinh dầu đó; đừng ghi "không hương liệu" khi sản phẩm cố ý có mùi thơm.
Chất gây dị ứng trong hương liệu. Nhiều thị trường yêu cầu ghi riêng tên một số chất tạo mùi có khả năng gây dị ứng khi chúng vượt một ngưỡng hàm lượng, kể cả khi chúng nằm trong tinh dầu tự nhiên. Danh mục và ngưỡng của Việt Nam đi theo phụ lục ASEAN, có thể được cập nhật; xưởng nhỏ nên hỏi nhà cung cấp hương liệu bảng thành phần chất dị ứng của từng mùi và đối chiếu phụ lục hiện hành.
Đổi nhà cung cấp mùi là đổi bảng thành phần. Hai mùi "hoa nhài" của hai nhà cung cấp có thể chứa các chất dị ứng khác nhau. Đổi mùi mà giữ nguyên nhãn cũ là nguồn lệch thường gặp.
Chỗ hay ghi sai trong bảng thành phần
Bảng so sánh cách ghi sai thường gặp với cách làm đúng hơn. Tên chất ở đây chỉ để minh hoạ cấu trúc, không phải gợi ý công thức.
| Tình huống | Hay ghi sai | Nên làm |
|---|---|---|
| Nguyên liệu mua về là hỗn hợp | Ghi tên thương mại của hỗn hợp | Tách ra từng chất theo phiếu kỹ thuật, tính lại phần trăm |
| Dịch chiết thực vật trong dung môi | Chỉ ghi tên cây | Ghi cả dịch chiết lẫn dung môi (nước, glycerin, cồn…) đúng tên INCI |
| Chất bảo quản có trong nguyên liệu | Bỏ qua vì xưởng không tự cho vào | Ghi đủ, kể cả chất bảo quản đi kèm dịch chiết |
| Nước có ở nhiều nguyên liệu | Ghi nhiều lần hoặc xếp sai chỗ | Gộp lại thành một dòng, xếp theo tổng hàm lượng |
| Chất màu thay đổi theo mẻ (son nhiều màu) | Làm mỗi màu một nhãn riêng nhưng quên đổi chất màu | Ghi đúng chất màu của từng tông, hoặc dùng quy ước "có thể chứa" khi văn bản cho phép |
| Thành phần "tự nhiên" nghe đẹp | Đổi sang tên tiếng Việt cho thân thiện | Giữ tên INCI; có thể thêm tên tiếng Việt trong ngoặc để giải thích |
Trong các lỗi trên, bỏ sót chất bảo quản đi kèm dịch chiết là lỗi nguy hiểm nhất, vì người dị ứng với chất đó sẽ không có cách nào biết mà tránh.
Thêm tên tiếng Việt cho người mua dễ hiểu
Bảng thành phần chuẩn quốc tế khó đọc với người mua phổ thông. Nhiều cơ sở muốn ghi thêm phần giải thích bằng tiếng Việt, và đó là thiện chí tốt nếu làm đúng cách: tên INCI vẫn là xương sống của bảng, phần tiếng Việt đặt trong ngoặc hoặc trong một đoạn "thành phần nổi bật" riêng, không thay cho bảng đầy đủ.
Cái bẫy là đoạn "thành phần nổi bật" dễ biến thành quảng cáo: "chiết xuất trà xanh giúp làm dịu", "vitamin C sáng da". Những câu như vậy là tuyên bố công dụng, phải nằm trong phạm vi đã công bố và chứng minh được. Đoạn giải thích an toàn nhất là đoạn chỉ cho biết chất đó là gì (dầu, sáp, chất nhũ hoá, chất bảo quản), không hứa nó làm được gì.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: chất có hàm lượng rất nhỏ mà được tô đậm, in to ở mặt trước (chẳng hạn "với tinh chất hoa sen" trong khi chất đó đứng cuối bảng) có thể khiến người mua hiểu sai về sản phẩm. Ở nhiều nước, kiểu nhấn mạnh này bị coi là gây hiểu lầm; tốt nhất là nhấn mạnh vừa phải và đúng sự thật.
Một bảng thành phần, ba nơi xuất hiện: nhãn, hồ sơ, trang bán hàng
Cùng một sản phẩm, bảng thành phần thường xuất hiện ở ít nhất ba nơi: trên hộp hoặc tờ kèm theo, trong hồ sơ công bố gửi cơ quan y tế, và trên trang bán hàng của shop hoặc sàn thương mại điện tử. Ba bản này do ba người khác nhau gõ vào ba thời điểm khác nhau, nên lệch nhau là chuyện rất dễ xảy ra: nhân viên bán hàng chép bảng từ bản nháp cũ, người thiết kế bỏ bớt một dòng cho vừa khung, hồ sơ công bố thì đã được cập nhật nhưng không ai báo cho bộ phận in.
Nguyên tắc nên giữ là chỉ có một bản gốc. Bản gốc là bảng trong hồ sơ công thức đã được duyệt, có mã phiên bản và ngày áp dụng. Nhãn, tờ hướng dẫn và trang bán hàng đều phải chép từ bản gốc này, không chép lẫn từ nhau. Khi bản gốc đổi, người phụ trách gửi một thông báo ngắn tới cả ba nơi kèm ngày áp dụng.
Với trang bán online, bạn nên đăng ảnh chụp rõ mặt có bảng thành phần của chính lô đang bán, bên cạnh phần chữ gõ lại. Người mua có thể tự đối chiếu, và khi có thắc mắc, bạn có bằng chứng rằng thông tin đăng lên khớp với hàng giao đi. Nếu trang bán còn giữ bảng cũ sau khi công thức đã đổi, hãy sửa ngay và ghi chú thời điểm đổi, vì người mua hàng cũ còn tồn kho vẫn cần biết họ đang cầm phiên bản nào.
Giữ bảng thành phần khớp với hồ sơ qua thời gian
Bảng thành phần không đứng yên. Nhà cung cấp đổi nguyên liệu, bạn chỉnh công thức cho kem đặc hơn, thay chất bảo quản vì nguồn hàng khan hiếm. Mỗi thay đổi như vậy đều có thể làm bảng trên nhãn lệch với công thức thật và với hồ sơ công bố. Với những thay đổi về thành phần, hồ sơ công bố thường phải được cập nhật hoặc công bố lại; bạn hỏi cơ quan đã tiếp nhận hồ sơ trước khi sản xuất mẻ mới.
Cách quản lý gọn nhất cho xưởng nhỏ là gắn mỗi phiên bản công thức với một mã, gắn mã đó với một bản thiết kế nhãn, và ghi trong sổ sản xuất mẻ nào dùng phiên bản nào. Khi có khách phản ánh, bạn đọc số lô trên lọ, tra sổ là biết ngay công thức và bảng thành phần lúc đó. Không có chuỗi liên kết này, mọi cuộc giải trình đều dựa vào trí nhớ.
Nếu sản phẩm có tranh chấp với người tiêu dùng về dị ứng, hoặc bạn nhận được yêu cầu giải trình về bảng thành phần, nên hỏi người có chuyên môn ngay từ đầu thay vì tự sửa nhãn rồi mới báo. Sửa nhãn âm thầm sau khi đã có phản ánh có thể bị hiểu là che giấu.
Câu hỏi thường gặp
Có được ghi "và các thành phần khác" ở cuối bảng không?
Không nên. Nhãn mỹ phẩm yêu cầu liệt kê toàn bộ thành phần, trừ phần hương liệu được gộp bằng từ chung theo quy ước. Ghi "các thành phần khác" là bỏ trống chính chỗ người dị ứng cần đọc, và gần như chắc chắn lệch với hồ sơ công bố vốn phải khai đủ.
Tạp chất có sẵn trong nguyên liệu có phải ghi không?
Theo quy ước ghi nhãn mỹ phẩm quốc tế, tạp chất có trong nguyên liệu và các chất phụ trợ dùng trong sản xuất nhưng không còn trong thành phẩm thường không được tính là thành phần. Ranh giới này cần dựa trên phiếu kỹ thuật và hồ sơ của nhà cung cấp, không tự suy đoán.
Sản phẩm có nhiều màu dùng chung một bảng thành phần được không?
Với sản phẩm trang điểm bán theo bảng màu, tập quán quốc tế cho phép liệt kê toàn bộ chất màu dùng trong cả dải màu, đứng sau chữ "có thể chứa" hoặc ký hiệu tương đương. Bạn đối chiếu quy định hiện hành của Việt Nam trước khi dùng cách này.
Nhãn có cần ghi phần trăm hàm lượng của từng thành phần không?
Thông thường không. Thứ tự giảm dần đã cho người đọc biết chất nào nhiều, chất nào ít. Phần trăm cụ thể nằm trong hồ sơ công thức mà bạn lưu và khai với cơ quan quản lý. Riêng các chất bị giới hạn nồng độ có thể kéo theo yêu cầu cảnh báo, cần xem phụ lục hiện hành.
Nước hoa hồng tự chưng cất ghi tên gì trên bảng thành phần?
Sản phẩm chưng cất từ hoa có tên INCI riêng theo loài cây và dạng nước chưng cất. Bạn ghi theo tên chuẩn, không ghi "nước hoa hồng nguyên chất". Nếu có thêm chất bảo quản để nước không hỏng, chất đó cũng phải có mặt trong bảng.
Đổi chất bảo quản nhưng giữ công dụng cũ có phải đổi nhãn không?
Có, vì bảng thành phần đã thay đổi. Bạn cần sửa bảng thành phần trên nhãn, kiểm tra yêu cầu cập nhật hồ sơ công bố với cơ quan đã tiếp nhận, và ghi rõ trong sổ sản xuất mẻ nào bắt đầu dùng công thức mới.