Trách nhiệm tái chế bao bì (một phần của cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, gọi tắt EPR) buộc nhà sản xuất và nhà nhập khẩu một số nhóm sản phẩm phải tái chế lại một tỷ lệ bao bì mà mình đưa ra thị trường, bằng cách tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Cơ chế này đặt ra từ Luật Bảo vệ môi trường 2020 và được quy định chi tiết bằng nghị định hướng dẫn (Nghị định 08/2022/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung); với bao bì, nghĩa vụ tái chế áp dụng từ năm 2024.
Câu hỏi thực tế của cơ sở nhỏ là: mình có thuộc diện không, và nếu có thì phải làm gì. Quy định có ngưỡng loại trừ theo quy mô, nên phần lớn hộ kinh doanh và cơ sở rất nhỏ không phải thực hiện, nhưng "phần lớn" không phải là "tất cả". Bài không giải thích lại EPR là gì ở mức khái niệm, mà đi theo các câu hỏi một chủ cơ sở hay đặt ra, kèm những chỗ phải tra văn bản hiện hành vì con số đã và có thể còn được điều chỉnh.
Bao bì nào thuộc diện phải tái chế
Nghĩa vụ tái chế không áp cho mọi loại bao bì của mọi loại hàng. Nghị định hướng dẫn liệt kê các nhóm sản phẩm mà bao bì của chúng phải tái chế, theo từng loại vật liệu bao bì: giấy và carton, kim loại, nhựa (cứng, mềm, xốp), thuỷ tinh. Các nhóm sản phẩm được liệt kê gồm những hàng tiêu dùng phổ biến như thực phẩm, mỹ phẩm, chất tẩy rửa và hoá chất gia dụng, thuốc, phân bón, thức ăn chăn nuôi, cùng một số nhóm khác. Danh mục chính xác nằm trong phụ lục của nghị định, và đã có điều chỉnh, nên bạn cần tra bản đang có hiệu lực.
Bao bì ở đây là bao bì thương phẩm của sản phẩm: chai, hũ, túi, hộp, thùng đi cùng hàng ra thị trường. Một xưởng nước mắm có chai thuỷ tinh hoặc chai nhựa, nắp, nhãn, thùng carton; một cơ sở cà phê có túi màng ghép và thùng; một cơ sở mỹ phẩm có chai nhựa, hộp giấy. Mỗi loại vật liệu được tính riêng theo khối lượng.
Một điểm hay bị hiểu lầm: cơ sở chỉ mua bao bì về đóng hàng của mình thì không phải "nhà sản xuất bao bì" theo nghĩa EPR; nghĩa vụ gắn với bên đưa sản phẩm có bao bì ra thị trường. Nhà sản xuất bao bì bán bao bì trống cho người khác dùng không phải là đối tượng chịu nghĩa vụ tái chế đối với bao bì đó theo cách hiểu phổ biến. Với trường hợp gia công cho thương hiệu khác, ai là bên chịu nghĩa vụ cần đọc kỹ định nghĩa trong nghị định và hợp đồng gia công.
Ai được loại trừ: ngưỡng quy mô
Có ngưỡng doanh thu với nhà sản xuất. Nghị định đặt một mức doanh thu năm trước liền kề; nhà sản xuất có doanh thu dưới mức đó không phải thực hiện trách nhiệm tái chế. Đây là lý do phần lớn hộ kinh doanh và cơ sở sản xuất rất nhỏ không thuộc diện. Mức cụ thể phải tra trong văn bản hiện hành, vì có thể được điều chỉnh.
Có ngưỡng giá trị nhập khẩu với nhà nhập khẩu. Tương tự, nhà nhập khẩu có tổng giá trị nhập khẩu năm trước dưới một mức thì được loại trừ. Người nhập hàng về bán, kể cả cơ sở nhỏ, nên tính tổng giá trị nhập theo năm để biết mình đang ở đâu so với ngưỡng.
Ngưỡng tính theo năm trước. Một cơ sở đang tăng trưởng có thể năm nay chưa thuộc diện nhưng năm sau thì có. Theo dõi doanh thu năm từ sớm để không bị bất ngờ khi tới hạn kê khai.
Loại trừ không có nghĩa là không có trách nhiệm môi trường nào. Cơ sở dưới ngưỡng vẫn phải tuân thủ các nghĩa vụ khác về quản lý chất thải, phân loại rác tại nguồn của chính cơ sở, theo quy định chung.
Hai cách thực hiện khi thuộc diện
Khi đã thuộc diện, bên có nghĩa vụ chọn một trong các cách thực hiện cho từng loại sản phẩm, bao bì. So sánh khái quát:
| Cách | Làm gì | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Tự tổ chức tái chế | Tự tái chế, thuê đơn vị tái chế đủ điều kiện, hoặc uỷ quyền cho một tổ chức trung gian làm thay; phải đạt tỷ lệ và theo quy cách tái chế bắt buộc | Doanh nghiệp có lượng bao bì lớn, có quan hệ với đơn vị tái chế hoặc tham gia liên minh ngành |
| Đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam | Tính số tiền theo khối lượng bao bì, tỷ lệ tái chế bắt buộc và định mức chi phí tái chế; nộp theo hạn | Cơ sở vừa và nhỏ, lượng bao bì không lớn, không muốn tự quản lý hợp đồng tái chế |
| Kết hợp | Một số loại bao bì tự tổ chức, loại khác đóng góp tài chính | Bên có nhiều dòng sản phẩm, nhiều loại vật liệu |
Tỷ lệ tái chế bắt buộc, quy cách tái chế bắt buộc và định mức chi phí tái chế đều là những con số do cơ quan nhà nước ban hành và điều chỉnh định kỳ. Bài không ghi các con số đó; bạn tra trên văn bản hiện hành hoặc cổng thông tin về EPR của cơ quan quản lý môi trường, nay thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường (trước đây là Bộ Tài nguyên và Môi trường).
Các bước một cơ sở nên làm để biết mình có thuộc diện không
Trình tự dưới đây không thay việc đọc văn bản, nhưng giúp bạn gom đủ dữ liệu trước khi đọc hoặc trước khi hỏi người làm tư vấn môi trường:
- Liệt kê các sản phẩm mình sản xuất hoặc nhập khẩu và đưa ra thị trường Việt Nam; đánh dấu sản phẩm nào thuộc nhóm có bao bì phải tái chế theo danh mục hiện hành.
- Tính doanh thu năm trước của hoạt động sản xuất (hoặc tổng giá trị nhập khẩu năm trước nếu là nhà nhập khẩu) và so với ngưỡng loại trừ đang có hiệu lực.
- Nếu vượt ngưỡng, thống kê khối lượng bao bì theo từng loại vật liệu đã đưa ra thị trường trong năm: cân mẫu từng loại bao bì, nhân với số đơn vị bán ra.
- Chọn cách thực hiện cho từng loại: tự tổ chức tái chế hay đóng góp tài chính.
- Thực hiện kê khai, đăng ký kế hoạch hoặc báo cáo theo mẫu và hạn mà văn bản quy định, qua kênh do cơ quan quản lý hướng dẫn.
- Lưu toàn bộ số liệu: bảng khối lượng bao bì, hoá đơn mua bao bì, hợp đồng tái chế hoặc chứng từ nộp tiền, để giải trình khi được kiểm tra.
Bước ba thường là bước tốn công nhất với cơ sở nhỏ, vì ít ai cân từng loại bao bì. Làm một lần một bảng khối lượng bao bì cho mỗi mã hàng, cập nhật khi đổi bao bì, là đủ dùng cho các năm sau.
Thiết kế bao bì để giảm nghĩa vụ và chi phí
Vì số phải tái chế hoặc số tiền đóng góp tính theo khối lượng và loại vật liệu, thiết kế bao bì có ảnh hưởng trực tiếp. Bỏ một lớp hộp giấy không cần thiết, giảm độ dày chai nhựa trong giới hạn an toàn, dùng một loại vật liệu thay vì ghép nhiều lớp khó tách, đều làm giảm khối lượng phải tính hoặc làm bao bì dễ tái chế hơn. Đây là phần mà người làm bao bì và người làm chất lượng nên ngồi cùng nhau, vì giảm bao bì không được làm hỏng hàng hay làm mất chỗ ghi nhãn bắt buộc.
Phần kỹ thuật vật liệu (màng ghép nào dễ tái chế, nhựa loại nào) không thuộc phạm vi bài này. Ở góc tuân thủ, điều cần nhớ là mọi thay đổi bao bì kéo theo thay đổi số liệu khối lượng trong hồ sơ EPR và có thể kéo theo thay đổi nhãn, nên ghi lại ngày đổi và khối lượng mới.
Một xu hướng khác là người mua lớn, nhất là chuỗi bán lẻ và người mua nước ngoài, hỏi nhà cung cấp về khối lượng vật liệu bao bì trên mỗi đơn vị. Bảng khối lượng bao bì làm cho EPR cũng dùng được để trả lời những câu hỏi đó.
Những hiểu lầm hay gặp
"Hộ kinh doanh không bao giờ phải làm EPR". Ngưỡng tính theo doanh thu hoặc giá trị nhập khẩu, không theo hình thức đăng ký. Hộ kinh doanh có quy mô lớn về lý thuyết vẫn có thể vượt ngưỡng. Hãy tính số, đừng suy theo loại hình.
"Mua bao bì có in chữ tái chế là xong". Ký hiệu tái chế in trên bao bì cho biết vật liệu, không chuyển nghĩa vụ tái chế sang người khác. Nghĩa vụ vẫn thuộc bên đưa sản phẩm ra thị trường.
"Đóng góp tài chính là một loại thuế". Đây là khoản đóng góp thực hiện trách nhiệm tái chế theo luật bảo vệ môi trường, không phải sắc thuế. Cách hạch toán là việc của kế toán; bài không đi vào phần thuế.
"Nhập hàng uỷ thác thì bên nhận uỷ thác chịu". Ai là nhà nhập khẩu chịu nghĩa vụ trong nhập khẩu uỷ thác cần xem định nghĩa trong văn bản và hợp đồng uỷ thác. Hai bên nên thoả thuận rõ bằng văn bản.
Nhà nhập khẩu nhỏ và người bán hàng nhập: những điểm riêng
Người nhập hàng tiêu dùng về bán (mỹ phẩm, thực phẩm đóng gói, chất tẩy rửa) thường không nghĩ mình liên quan tới tái chế bao bì, vì bao bì do nhà sản xuất nước ngoài làm. Nhưng với hàng nhập khẩu, bên nhập khẩu là bên đưa sản phẩm có bao bì đó ra thị trường Việt Nam, nên nghĩa vụ, nếu vượt ngưỡng, rơi vào nhà nhập khẩu chứ không phải nhà sản xuất ở nước ngoài.
Cái khó của nhà nhập khẩu nhỏ là số liệu khối lượng bao bì. Nhà sản xuất nước ngoài hiếm khi ghi khối lượng từng loại vật liệu bao bì trên chứng từ. Cách làm thực tế là xin nhà cung cấp bảng thông số bao bì, hoặc tự cân mẫu từng loại (chai, nắp, hộp giấy, thùng) cho mỗi mã hàng, rồi nhân với số lượng nhập trong năm. Lưu ảnh cân mẫu và bảng tính cùng hồ sơ.
Với người chỉ mua lại hàng nhập từ nhà nhập khẩu khác để bán, nghĩa vụ tái chế bao bì không chuyển sang người bán lại. Tuy vậy, nếu bạn tự chia nhỏ đóng gói lại bằng bao bì mới, phần bao bì mới đó là bao bì do bạn đưa ra thị trường, nên cần xem lại mình có thuộc diện với tư cách nhà sản xuất hay không.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở nhỏ làm nước mắm, cà phê có phải làm EPR không?
Phụ thuộc vào việc sản phẩm có thuộc danh mục bao bì phải tái chế hay không, và doanh thu năm trước có vượt ngưỡng loại trừ hay không. Phần lớn cơ sở rất nhỏ dưới ngưỡng, nhưng hãy tra mức ngưỡng hiện hành và tính doanh thu của mình thay vì đoán.
Đóng góp tài chính cho tái chế bao bì nộp vào đâu?
Khoản đóng góp tài chính được nộp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam theo hướng dẫn của cơ quan quản lý. Số tiền tính theo khối lượng bao bì, tỷ lệ tái chế bắt buộc và định mức chi phí tái chế đang áp dụng; hạn nộp và mẫu kê khai xem trong văn bản hiện hành.
Nhà in bao bì có phải làm EPR cho bao bì mình in không?
Theo cách hiểu phổ biến, nghĩa vụ tái chế bao bì gắn với bên đưa sản phẩm có bao bì ra thị trường, không gắn với bên sản xuất bao bì trống bán cho người khác. Nhà in vẫn có các nghĩa vụ môi trường khác của một cơ sở sản xuất.
Hàng xuất khẩu có tính vào khối lượng bao bì phải tái chế không?
Nghĩa vụ tái chế ở Việt Nam gắn với sản phẩm, bao bì đưa ra thị trường Việt Nam. Hàng xuất khẩu đi theo quy định của nước nhập khẩu, có nơi cũng có cơ chế trách nhiệm bao bì riêng. Cách tách số liệu cụ thể nên đối chiếu văn bản hướng dẫn.
Không thực hiện trách nhiệm tái chế khi thuộc diện thì sao?
Không thực hiện nghĩa vụ có thể bị xử phạt hành chính theo quy định về bảo vệ môi trường và vẫn phải thực hiện nghĩa vụ. Mức phạt cụ thể thay đổi theo văn bản, nên tra bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) khi đang vướng.
Đổi chai thuỷ tinh sang chai nhựa có ảnh hưởng EPR không?
Có. Mỗi loại vật liệu có tỷ lệ tái chế bắt buộc và định mức chi phí riêng, khối lượng cũng thay đổi. Khi đổi bao bì, cập nhật bảng khối lượng theo loại vật liệu và kiểm tra lại nhãn, vì vật liệu và thông tin bảo quản có thể đổi theo.