Chè khô đóng gói để bán là thực phẩm có bao bì, nên nhãn phải có tên sản phẩm, thành phần (nhất là khi có ướp hương), khối lượng tịnh, ngày sản xuất, hạn sử dụng, cách bảo quản, hướng dẫn pha nếu cần, cùng tên và địa chỉ bên chịu trách nhiệm và xuất xứ. Một gói chè búp tự sao, một hộp trà ướp sen làm quà Tết hay một túi chè xanh hút chân không gửi đi tỉnh đều nằm trong yêu cầu đó.
Phần lớn người làm chè ở Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Lâm Đồng hay vùng chè cổ thụ phía Bắc là hộ gia đình, quen bán bằng túi nilon buộc chun cho người quen. Khi bắt đầu đóng gói có thương hiệu, bán qua cửa hàng hoặc trên mạng, nhãn là việc đầu tiên cần làm cho đúng. Bài viết theo nghị định về nhãn hàng hoá hiện hành và nguyên tắc quản lý an toàn thực phẩm, kèm lời dặn đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
Từ túi chè bán người quen đến gói chè có thương hiệu
Chè sao xong đóng túi nilon trơn, bán tận tay cho khách tới mua tại nhà thì việc ghi nhãn ít khi được đặt ra, vì người mua và người làm gặp nhau trực tiếp. Nhưng khi chè được đóng gói sẵn, in tên thương hiệu, gửi bán ở cửa hàng đặc sản, đăng lên mạng, giao cho đại lý ở thành phố, nó trở thành thực phẩm bao gói sẵn lưu thông trên thị trường.
Với thực phẩm bao gói sẵn, chuyện nhãn đi liền với hai việc khác. Một là cơ sở sản xuất phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy mô của mình; hộ nhỏ lẻ có thể thuộc diện cam kết thay vì giấy chứng nhận, tuỳ quy định hiện hành và cách địa phương áp dụng. Hai là sản phẩm thường phải tự công bố trước khi lưu thông. Nội dung bản tự công bố và nội dung trên nhãn phải khớp nhau: tên sản phẩm, thành phần, chỉ tiêu, hạn dùng.
Vì vậy thứ tự hợp lý là: chốt sản phẩm và công thức, làm các bước về điều kiện cơ sở và công bố, rồi mới in nhãn số lượng lớn. In nhãn trước, công bố sau thường dẫn tới phải in lại vì bản công bố ghi khác. Hồ sơ từng loại giấy phép liên quan có thể xem trên GiayPhep.com.
Đặt tên chè cho đúng
Gọi đúng loại chè. Chè xanh, chè đen, chè ô long, chè trắng, chè búp, chè móc câu, chè vụn… mỗi tên gợi một cách chế biến. Tên thương mại có thể đặt theo ý bạn, nhưng tên sản phẩm cần cho người mua hiểu đây là loại chè gì.
Trà ướp hương phải nói là ướp hương. Chè ướp sen, ướp nhài, ướp ngâu là sản phẩm khác với chè xanh mộc. Tên cần thể hiện việc ướp, và phần thành phần phải nói rõ hương đến từ hoa tươi hay từ hương liệu.
Đừng gọi chè trộn thảo mộc là chè nguyên chất. Gói chè có trộn thêm cỏ ngọt, gừng, hoa cúc, atiso là sản phẩm phối trộn. Ghi "chè nguyên chất" lên sản phẩm có trộn là ghi sai bản chất.
Tên giống, tên cây phải đúng. Chè từ cây chè cổ thụ, chè giống mới, chè Shan tuyết là những thông tin hấp dẫn người mua, và vì hấp dẫn nên rất dễ bị dùng sai. Chỉ ghi khi bạn thật sự thu hái từ loại cây đó và có thể giải thích nguồn nguyên liệu.
Sản phẩm từ cây khác không gọi là chè thường. Nhiều sản phẩm như trà hoa, trà lá vối, trà thảo mộc không làm từ cây chè. Gọi chúng là "trà" theo cách nói quen là phổ biến, nhưng nhãn cần ghi rõ nguyên liệu thật. Một số loại có thể chịu quy định riêng, nên hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm cấp tỉnh nếu không chắc.
Thành phần, hương ướp và cách ghi
Đây là phần người làm chè hay lúng túng nhất. Bảng dưới đưa ra hướng ghi cho từng tình huống phổ biến; tên gọi chính xác của từng loại phụ gia, hương liệu cần đối chiếu với quy định về phụ gia hiện hành và bản tự công bố của bạn.
| Tình huống | Ghi thành phần thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chè xanh mộc, không thêm gì | "Chè xanh 100%" hoặc chỉ ghi "Chè xanh" | Đơn giản nhất, nhưng vẫn phải đúng |
| Chè ướp hoa sen tươi theo cách truyền thống | Chè xanh, hoa sen (ướp tự nhiên) | Nên giữ ghi chép quy trình ướp để chứng minh |
| Chè ướp có dùng hương liệu | Chè xanh, hương liệu… (ghi đúng loại hương liệu) | Không được ghi "ướp hoa tươi" nếu chỉ có hương liệu |
| Chè phối thảo mộc | Liệt kê từng thành phần theo thứ tự tỷ lệ giảm dần | Tỷ lệ thành phần chính nên khớp bản tự công bố |
| Chè túi lọc | Như các dòng trên, cộng thêm thông tin số túi và khối lượng mỗi túi nếu có | Túi lọc là bao bì, không phải thành phần |
| Chè có thêm đường, sữa (dạng hoà tan) | Liệt kê đủ, kèm chất gây dị ứng nếu có | Đây đã là sản phẩm chế biến, quy định phức tạp hơn |
Nguyên tắc chung: người mua đọc thành phần phải hình dung được gói chè thật sự làm từ những gì. Ghi chung chung kiểu "thành phần: chè, hương tự nhiên" khi bên trong có hương liệu tổng hợp là cách dễ bị bắt lỗi nhất.
Khối lượng tịnh, hạn dùng và bảo quản
Khối lượng tịnh của gói chè là khối lượng chè bên trong, không tính túi, hộp, túi hút ẩm. Với hộp quà nhiều lớp, khối lượng tịnh nhỏ hơn rất nhiều so với cảm giác khi cầm hộp, nên ghi rõ và đúng là điều người mua để ý. Ghi bằng đơn vị đo pháp định, ví dụ 100 g, 200 g, 500 g.
Hạn sử dụng của chè khô do bên sản xuất tự xác định và đã thể hiện trong bản tự công bố. Chè xanh đóng túi thường mất hương dần theo thời gian, chè ướp hoa còn nhanh mất mùi hoa hơn. Túi nhôm hút chân không, túi zip có lớp chống ẩm giữ chè lâu hơn túi nilon mỏng. Hạn ghi trên gói nên phản ánh đúng kiểu bao bì bạn dùng, chứ không chép từ một cơ sở khác.
Ngày sản xuất là ngày đóng gói thành phẩm. Cách bảo quản nên ghi cụ thể: nơi khô ráo, tránh ánh nắng và mùi lạ, đóng kín sau khi mở. Chè hút mùi rất mạnh, nên câu "tránh để gần nơi có mùi" là lời dặn thật sự hữu ích. Hướng dẫn pha không bắt buộc với mọi loại, nhưng gói quà, trà túi lọc hay sản phẩm mới lạ thì rất nên có.
Tên vùng chè, sao OCOP và các chữ dễ bị bắt lỗi
Vùng chè nổi tiếng là lợi thế bán hàng, nhưng cũng là nơi nhiều cơ sở vấp lỗi nhất:
- Tên vùng đã được bảo hộ: một số vùng chè đã có chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể. Dùng các tên này trên gói cần được phép theo quy chế của tổ chức quản lý, không chỉ vì cơ sở nằm gần đó.
- Chè mua từ vùng khác: thu mua chè của vùng khác về sao lại, đóng gói, thì không ghi như thể chè trồng tại vùng của bạn.
- Biểu trưng OCOP: chỉ in khi sản phẩm cụ thể đó được công nhận và còn trong thời hạn, đúng số sao.
- "Chè sạch", "không thuốc": là khẳng định về quy trình, nên gắn với chứng nhận như VietGAP, hữu cơ hoặc kết quả kiểm nghiệm cụ thể nếu muốn in.
- Công dụng sức khoẻ: chè thông thường không được giới thiệu như thuốc. Tránh các câu kiểu "chữa mất ngủ", "giảm mỡ máu" trên nhãn và trên trang bán.
Nếu cơ sở đang có tranh chấp về tên vùng hoặc nhãn hiệu tập thể với một bên khác, nên nhờ người làm nghề xem hồ sơ trước khi đổi bao bì.
Các bước làm nhãn cho dòng chè đóng gói đầu tiên
Ví dụ giả định: một hộ làm chè ở Thái Nguyên muốn ra hai sản phẩm, chè búp xanh túi 200 g và trà ướp sen hộp 100 g. Trình tự gợi ý như sau:
- Chốt công thức và quy trình cho từng sản phẩm: chè gì, ướp bằng gì, sấy và đóng gói ra sao, ghi lại thành văn bản ngắn.
- Chọn bao bì: túi nhôm, túi zip, hộp giấy có lót, và theo dõi mẫu trong vài tháng để có căn cứ đặt hạn dùng.
- Kiểm tra điều kiện cơ sở theo quy mô hộ, chuẩn bị giấy tờ về an toàn thực phẩm theo hướng dẫn của cơ quan cấp tỉnh.
- Làm hồ sơ tự công bố sản phẩm, trong đó tên, thành phần, chỉ tiêu, hạn dùng khớp với điều định in trên nhãn.
- Soạn nội dung nhãn cho từng sản phẩm, đối chiếu với nội dung bắt buộc của nhóm thực phẩm trong nghị định về nhãn.
- Thiết kế bao bì với ô trống cho ngày sản xuất và hạn dùng, in theo từng mẻ đóng gói.
- In thử một số ít, cho vài người mua quen đọc và hỏi họ có hiểu đúng sản phẩm không, sửa trước khi in số lượng lớn.
- Lập bảng theo dõi phiên bản nhãn và lưu mẫu bao bì của từng đợt in.
Đi theo thứ tự này tốn thêm vài tuần lúc đầu, nhưng tránh được việc in hàng nghìn hộp rồi phát hiện thông tin không khớp với hồ sơ công bố.
Lỗi thường gặp khi hộ làm chè tự in nhãn
Lỗi thứ nhất là thiếu tên, địa chỉ của bên chịu trách nhiệm, chỉ có tên thương hiệu và số điện thoại. Với hộ kinh doanh, đó là tên hộ và địa chỉ theo giấy đăng ký, cập nhật theo tên xã, phường sau khi sắp xếp. Lỗi thứ hai là dùng một mẫu nhãn cho nhiều loại chè, rồi viết tay tên loại lên gói. Lỗi thứ ba là in ngày sản xuất cố định cho cả năm.
Lỗi thứ tư thường nằm ở hộp quà: hộp ngoài đẹp, có đủ thông tin, nhưng các gói nhỏ bên trong trơn trụi. Khi người nhận quà tách gói nhỏ ra dùng dần, họ không còn biết hạn dùng. Nếu gói nhỏ có thể bán riêng hoặc tách riêng, nên in ít nhất tên, khối lượng, hạn dùng lên từng gói.
Cuối cùng là chuyện nhãn không khớp với bản tự công bố, sau khi cơ sở đổi công thức ướp, đổi kiểu túi hoặc đổi địa chỉ. Mỗi lần thay đổi như vậy, hãy rà lại hồ sơ công bố và nhãn cùng lúc. Một bảng nhỏ ghi phiên bản nhãn, ngày áp dụng, bản công bố tương ứng giúp bạn trả lời nhanh khi có đoàn kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Hộ làm chè bán gói nhỏ cho người quen có cần nhãn không?
Chè đóng gói sẵn để bán ra thị trường là thực phẩm bao gói sẵn và cần nhãn. Bán tận tay cho người quen tại nhà thì ít khi bị đặt vấn đề, nhưng khi gửi bán ở cửa hàng, đăng lên mạng hay giao đại lý, gói chè cần nhãn đầy đủ.
Chè ướp sen bằng hương liệu có được ghi là ướp sen không?
Không nên ghi như thể ướp bằng hoa sen tươi. Thành phần phải nói đúng là có hương liệu và loại hương liệu. Ghi sai cách ướp là ghi nhãn sai bản chất, dễ bị xử lý và làm mất lòng tin của người mua.
Hạn sử dụng chè khô do ai quyết định?
Bên sản xuất tự xác định hạn sử dụng, dựa trên loại chè, kiểu bao bì và điều kiện bảo quản, và thể hiện trong bản tự công bố sản phẩm. Hạn trên nhãn phải khớp với bản công bố và với thực tế bảo quản.
Có được ghi tên vùng chè nổi tiếng lên gói không?
Chỉ ghi khi chè thật sự từ vùng đó. Nếu tên vùng đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý hoặc là nhãn hiệu tập thể, cơ sở cần được phép sử dụng theo quy chế của tổ chức quản lý chỉ dẫn hoặc nhãn hiệu đó.
Gói chè nhỏ trong hộp quà có cần ghi nhãn riêng không?
Hộp ngoài phải có nhãn đầy đủ. Nếu gói nhỏ bên trong có thể tách ra dùng dần hoặc bán riêng, nên in ít nhất tên sản phẩm, khối lượng và hạn sử dụng lên từng gói để người dùng không mất thông tin.
Đổi công thức ướp chè thì có phải sửa nhãn không?
Có. Khi thành phần, hạn dùng hoặc thông tin bên chịu trách nhiệm thay đổi, cần rà lại cả bản tự công bố và nhãn để hai bên khớp nhau. Nhãn cũ không đúng với sản phẩm mới thì không nên tiếp tục dùng.