Không phải món hàng nào cũng phải ghi nhãn. Văn bản về nhãn hàng hoá loại trừ một số nhóm, phổ biến nhất là thực phẩm tươi sống và thực phẩm chế biến không có bao bì bán trực tiếp cho người tiêu dùng, nông sản, vật liệu xây dựng thô không bao bì bán thẳng cho người dùng, hàng quá cảnh hoặc tạm nhập tái xuất, hành lý cá nhân và hàng xuất khẩu không tiêu thụ trong nước.
Điểm mấu chốt là các trường hợp miễn đều có điều kiện đi kèm, và điều kiện thường gặp nhất là cụm "không có bao bì và bán trực tiếp cho người tiêu dùng". Chỉ cần món hàng được đóng gói sẵn để chờ bán, hoặc đi qua một khâu trung gian, tình hình có thể đổi hẳn. Bài này đi qua từng nhóm và những tình huống mà người bán hay tự cho là được miễn trong khi thực ra không phải.
Danh sách đầy đủ nằm ở phần phạm vi điều chỉnh của Nghị định 43/2017/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP. Bạn nên mở bản hiện hành ra đối chiếu, vì đây là phần rất ngắn mà ảnh hưởng tới toàn bộ cách tổ chức bán hàng.
Vì sao có hàng được miễn ghi nhãn
Nhãn sinh ra để người mua biết món hàng là gì, của ai và từ đâu khi họ không có cách nào khác để hỏi. Ở sạp rau ngoài chợ, người mua nhìn tận mắt bó rau, hỏi thẳng người bán rau ở đâu, ai trồng. Bắt mỗi bó rau mang một tấm nhãn vừa tốn kém vừa không thêm được bao nhiêu thông tin. Logic miễn trừ xoay quanh ý đó: khi thông tin đã được truyền trực tiếp, nhãn không còn cần thiết.
Nhóm miễn thứ hai là hàng không thực sự đi vào thị trường trong nước: hàng quá cảnh, hàng chuyển khẩu, hàng tạm nhập để tái xuất, hàng xuất khẩu không tiêu thụ tại Việt Nam. Những món này sẽ được ghi nhãn theo yêu cầu của nước đến, nên văn bản Việt Nam không áp đặt thêm.
Nhóm thứ ba là những thứ không phải hàng hoá thương mại thông thường: hành lý của người xuất nhập cảnh, tài sản di chuyển, bất động sản, hàng bị tịch thu đem bán đấu giá. Hiểu ba logic này, bạn có thể tự đánh giá phần lớn tình huống mà không cần thuộc lòng danh sách.
Các nhóm thường được nêu là không thuộc diện ghi nhãn
Danh sách dưới đây tóm theo cách diễn đạt phổ thông. Câu chữ chính xác và các nhóm bổ sung, bạn đọc trực tiếp ở phần phạm vi điều chỉnh của văn bản đang có hiệu lực.
- Thực phẩm tươi sống và thực phẩm chế biến không có bao bì, bán trực tiếp cho người tiêu dùng.
- Nhiên liệu, nguyên liệu như nông sản, thuỷ sản, khoáng sản, và vật liệu xây dựng như gạch, cát, đá, sỏi, xi măng rời, khi không có bao bì và bán trực tiếp cho người dùng.
- Xăng dầu, khí chứa trong bồn, bể, xe bồn không đóng thành đơn vị bán lẻ.
- Hàng quá cảnh, chuyển khẩu, tạm nhập tái xuất, tạm nhập để dự hội chợ triển lãm rồi tái xuất.
- Hàng xuất khẩu không tiêu thụ tại Việt Nam.
- Hành lý của người xuất cảnh, nhập cảnh; tài sản di chuyển; quà biếu trong định mức không nhằm mục đích kinh doanh.
- Hàng bị tịch thu, phát mại; bất động sản; hàng phục vụ quốc phòng, an ninh theo quy định riêng.
Hàng đã qua sử dụng là nhóm hay bị hỏi. Đồ cũ bán giữa cá nhân với nhau thường không ai đòi nhãn, nhưng hàng đã qua sử dụng nhập khẩu và một số mặt hàng cũ được phép kinh doanh có yêu cầu riêng. Gặp trường hợp này, bạn đối chiếu văn bản hiện hành thay vì suy từ thói quen ngoài chợ.
Cùng một món hàng: khi nào được miễn, khi nào phải có nhãn
Bảng dưới là các ví dụ giả định cho thấy cùng một sản phẩm có thể đổi trạng thái chỉ vì cách bán thay đổi. Cột cuối là lý do, để bạn áp dụng cho sản phẩm của mình.
| Tình huống | Phải ghi nhãn? | Lý do |
|---|---|---|
| Rau muống bó bằng lạt, bán ở sạp chợ | Thường không | Không bao bì, bán trực tiếp cho người tiêu dùng |
| Rau muống nhặt sạch đóng khay màng co, bày ở quầy siêu thị | Có | Đã có bao bì và chờ người mua tự chọn, không có người bán đứng giải thích |
| Giò chả cắt bán theo cân tại quầy của người làm | Thường không | Thực phẩm chế biến không bao bì, bán trực tiếp |
| Giò chả hút chân không gửi đại lý bán hộ | Có | Có bao bì, đi qua người bán trung gian |
| Cát xây dựng chở xe tải giao tận công trình | Thường không | Vật liệu rời không bao bì, bán thẳng cho người dùng |
| Cát trang trí đóng túi nhỏ bán ở cửa hàng vật tư | Có | Đã thành hàng đóng gói sẵn |
| Cà phê nhân đóng bao xuất cho người mua nước ngoài, không bán trong nước | Theo nước nhập khẩu | Không tiêu thụ tại Việt Nam |
| Cùng lô cà phê đó bị trả về và đem bán trong nước | Có | Đã chuyển sang lưu thông nội địa |
Nhìn bảng sẽ thấy hai chữ quyết định là "bao bì" và "trực tiếp". Chỉ cần một trong hai thay đổi, sản phẩm rời khỏi vùng miễn. Người làm hàng mở rộng từ bán chợ sang gửi đại lý, gửi tạp hoá là thời điểm phải làm nhãn, dù sản phẩm không đổi một chút nào.
Những hiểu lầm hay gặp về chuyện miễn nhãn
"Hàng nhà làm, số lượng ít thì khỏi nhãn." Quy mô không phải tiêu chí. Một hộ làm vài chục hũ ruốc mỗi tuần, đóng hũ dán kín rồi gửi bán ở cửa hàng tiện lợi vẫn là hàng đóng gói sẵn lưu thông qua trung gian. Thứ được miễn là cách bán, không phải quy mô.
"Hàng tặng kèm, hàng khuyến mại không bán nên không cần nhãn." Hàng dùng để khuyến mại vẫn là hàng hoá được đưa tới người tiêu dùng, và pháp luật thương mại yêu cầu hàng khuyến mại phải là hàng được kinh doanh hợp pháp. Trên thực tế, gói quà tặng kèm không có nhãn là chỗ đoàn kiểm tra hay nhắc.
"Hàng thanh lý thì được miễn." Văn bản miễn cho hàng bị tịch thu, phát mại theo thủ tục của nhà nước, không phải hàng doanh nghiệp tự xả kho giảm giá. Hàng xả kho vẫn phải giữ nguyên nhãn đúng như khi bán bình thường.
"Hàng xuất khẩu thì không phải lo nhãn tiếng Việt." Đúng với phần hàng thật sự đi ra nước ngoài. Nhưng hàng sản xuất để xuất khẩu, nay bán một phần ra thị trường trong nước, phải ghi nhãn theo quy định Việt Nam trước khi lưu thông.
Hàng bán buôn, bán cho cơ sở khác làm nguyên liệu thì sao
Một câu hỏi hay gặp ở chợ đầu mối và vùng nguyên liệu: bao gạo 50 kg bán cho nhà máy, bao tiêu bán cho thương lái, can nước mắm cốt bán cho cơ sở đóng chai có phải ghi nhãn không, khi người mua không phải người tiêu dùng cuối cùng. Văn bản về nhãn gắn nghĩa vụ với hàng hoá lưu thông tại Việt Nam, và điều kiện miễn thông dụng lại nói về việc bán trực tiếp cho người tiêu dùng. Nghĩa là quan hệ bán buôn không tự động rơi vào vùng miễn.
Trong thực tế giao dịch, bao bì bán buôn hầu như luôn có một tấm thẻ hoặc dòng in ghi tên hàng, nơi sản xuất, khối lượng, ngày đóng bao, vì chính người mua cần thông tin đó để nhập kho, kiểm soát lô và làm hồ sơ truy xuất cho sản phẩm của họ. Thiếu những thông tin này, bên mua cũng khó chứng minh nguồn gốc nguyên liệu khi bị kiểm tra.
Cách làm an toàn với người bán buôn: coi mỗi bao, mỗi can là một đơn vị hàng có nhãn tối thiểu (tên hàng, tên và địa chỉ bên chịu trách nhiệm, xuất xứ, khối lượng, ngày đóng gói), rồi thoả thuận thêm trong hợp đồng những thông tin bên mua cần. Nếu bên mua sau đó chia nhỏ để bán lẻ, nghĩa vụ ghi nhãn cho từng gói nhỏ chuyển sang họ với tư cách người đóng gói lại.
Miễn nhãn không có nghĩa là miễn mọi nghĩa vụ thông tin
Một sạp thịt ở chợ không phải dán nhãn lên từng miếng thịt, nhưng vẫn chịu các quy định khác: điều kiện an toàn thực phẩm của cơ sở, nguồn gốc thịt có giấy kiểm dịch, niêm yết giá, cân đúng. Miễn nhãn chỉ gỡ đi một lớp nghĩa vụ, không gỡ đi trách nhiệm về chất lượng hay đo lường.
Tương tự, cửa hàng bán cà phê bột xúc theo cân không phải in nhãn lên từng túi giấy, nhưng người mua có quyền hỏi cà phê rang ở đâu, có pha trộn gì không, và người bán phải trả lời trung thực. Nhiều cửa hàng chọn cách treo một tấm bảng thông tin cạnh khay hàng, vừa tạo niềm tin vừa giảm tranh cãi.
Với hàng xuất khẩu, miễn nhãn theo quy định Việt Nam có nghĩa là bạn phải làm nhãn theo quy định của nước nhập khẩu, thường chặt hơn và phải đúng ngôn ngữ của họ. Một lô hàng bị trả về vì nhãn không đạt ở nước đến sẽ quay lại thành câu hỏi nhãn tiếng Việt khi muốn bán trong nước.
Tự đánh giá sản phẩm của bạn có thuộc diện miễn không
Năm câu hỏi dưới đây giúp phân loại nhanh. Chỉ cần một câu trả lời đưa sản phẩm ra khỏi vùng miễn là bạn nên làm nhãn.
- Sản phẩm có nằm trong các nhóm được nêu ở phạm vi điều chỉnh của văn bản về nhãn không? Nếu không, dừng ở đây: phải ghi nhãn.
- Sản phẩm có được đóng gói sẵn trong túi, hộp, hũ, khay trước khi người mua chọn không? Có bao bì thì gần như chắc chắn phải có nhãn.
- Người mua có mua trực tiếp từ người làm ra hoặc người bán hiểu rõ hàng không, hay qua đại lý, sàn, tạp hoá?
- Sản phẩm có lúc nào được bán ở thị trường trong nước, kể cả hàng xuất khẩu bị trả về hay bán phần dư?
- Sản phẩm có thuộc nhóm có quy định chuyên ngành riêng (thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thuốc, mỹ phẩm, vật tư nông nghiệp) yêu cầu ghi thông tin ngay cả khi bán lẻ không?
Trường hợp không chắc, chọn hướng làm nhãn. Chi phí một tấm nhãn đơn giản nhỏ hơn nhiều so với rủi ro bị lập biên bản cả lô hàng, nhất là khi bạn bắt đầu gửi hàng sang tỉnh khác, nơi người bán không còn đứng cạnh để giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Trứng gà bán theo vỉ ở chợ có phải ghi nhãn không?
Trứng bán rời theo vỉ hở tại sạp, người bán trực tiếp đưa cho người mua, thường được hiểu là thực phẩm tươi sống không bao bì bán trực tiếp. Khi trứng được đóng hộp kín, dán màng hoặc gửi bán ở siêu thị, cửa hàng tiện lợi thì chuyển sang diện hàng đóng gói sẵn và cần nhãn.
Bánh mì, xôi bán ở xe đẩy có cần nhãn không?
Thực phẩm chế biến bán ngay cho người ăn, gói bằng giấy hoặc túi lúc giao, thường không thuộc diện ghi nhãn hàng hoá. Cơ sở vẫn phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm. Nếu bánh được đóng gói sẵn và gửi bán ở nơi khác, ví dụ quầy cà phê, thì nên làm nhãn.
Hàng mẫu gửi cho khách dùng thử có cần nhãn không?
Hàng mẫu gửi cho đối tác để đánh giá trong quan hệ thương mại thường không được coi là lưu thông tới người tiêu dùng. Nhưng hàng mẫu phát cho người tiêu dùng dùng thử là đang đưa hàng ra thị trường, nên nên có nhãn đủ thông tin cơ bản, nhất là với thực phẩm và mỹ phẩm.
Đồ thủ công mỹ nghệ bán tại làng nghề có cần nhãn không?
Đồ thủ công không phải thực phẩm hay vật liệu rời nên không nằm trong nhóm miễn thông dụng. Bán tận tay tại xưởng thì ít ai đòi, nhưng khi hàng được gửi cửa hàng lưu niệm hoặc bán online, nên có ít nhất ba nội dung chung: tên hàng, tên địa chỉ cơ sở, xuất xứ.
Hàng gia công xuất khẩu bị khách huỷ đơn, muốn bán trong nước thì làm sao?
Trước khi bán ra thị trường trong nước, bạn phải làm nhãn theo quy định Việt Nam: có tiếng Việt, đủ nội dung bắt buộc của nhóm hàng. Nếu nhãn gốc mang thương hiệu của khách nước ngoài, cần xem thêm hợp đồng gia công và quyền sử dụng nhãn hiệu trước khi bán.
Ai quyết định một món hàng có được miễn nhãn hay không?
Người làm hàng tự đánh giá dựa trên văn bản hiện hành và tự chịu trách nhiệm. Khi bị kiểm tra, cơ quan chức năng sẽ đánh giá lại. Gặp trường hợp ranh giới, bạn có thể hỏi bằng văn bản Sở Khoa học và Công nghệ hoặc Sở Công Thương nơi đặt cơ sở để có câu trả lời làm căn cứ.